Zorunlu arabuluculuk: hangi uyuşmazlıkta dava şartı, süreler ve sonuçları

İş uyuşmazlıkları (7036 m.3)

Dava şartı arabuluculuk Türk hukukuna ilk kez burada girdi: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1, kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olmasını dava şartı sayar. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla çalışma ücreti, yıllık izin ücreti, ödenmeyen ücret ve işe iade talepleri bu kapsamdadır.

Maddenin sınırı “işçilik alacağı ve tazminatı” ifadesidir. Bu nitelikte olmayan talepler — örneğin sigortalı hizmet süresinin tespiti — madde metninin dışında kalır; böyle bir talebi olan davacı, dosyasını açmadan önce görevli mahkemeyle birlikte bu ayrımı da avukatına doğrulatmalıdır.

İşe iadede ayrıca iki özel süre vardır ve ikisi de 4857 sayılı İş Kanunu m.20’den gelir: iş sözleşmesi feshedilen işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak zorundadır; anlaşmaya varılamazsa dava, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde açılır. Bu süreler arabuluculuğun kendi üç haftalık süresinden ayrıdır ve onunla karıştırılmamalıdır.

Ticari davalar (TTK m.5/A)

Ticari davalarda dava şartı 1 Ocak 2019’da yürürlüğe girdi. TTK m.5/A, dava şartını iki koşulun BİRLİKTE gerçekleşmesine bağlar: uyuşmazlık ticari dava olacak (TTK m.4 ya da başka bir kanun uyarınca) ve talebin konusu bir miktar paranın ödenmesi olacak. İkisinden biri yoksa dava şartı yoktur.

Kapsamdaki dava türleri madde metninde sayılıdır: alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat. Son üçü 2023 değişikliğiyle açıkça eklendi; öncesinde uygulamada tartışmalıydı ve bir icra dosyasında hangi davanın şarta tabi olduğu mahkemeden mahkemeye değişebiliyordu.

Ticari dalın asıl farkı süredir: arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır ve bu süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir. Diğer kümelerdeki üç haftalık süre burada uygulanmaz; üç hafta dolduğunda dava açan taraf, henüz sonuçlanmamış bir süreçle karşı karşıyadır.

Kira, ortaklık, kat mülkiyeti, komşu hakkı (6325 m.18/B)

6325 sayılı Kanun’a 2023’te eklenen m.18/B, dava şartı arabuluculuğu dört yeni kümeye yaydı ve 1 Eylül 2023’te yürürlüğe girdi:

• Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar. Kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler HARİÇ. Kira bedelinin tespiti, kira alacağı ve tahliye davası kapsamdadır.
• Taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesi. İzale-i şüyu davaları da bu kümededir.
• Kat Mülkiyeti Kanunu’ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar. Aidat alacağı, ortak yer kullanımı, yönetim planı uyuşmazlıkları (634 sayılı Kanun).
• Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar. Taşkın kullanım, el atmanın önlenmesi gibi komşuluk hukuku talepleri (TMK m.737 vd.).

Bu kümede sürece 6325 m.18/A’nın genel usulü uygulanır: arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır ve süre en fazla bir hafta uzatılabilir. Kira uyuşmazlıklarında görevli mahkeme, değerine ve miktarına bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.4/1-a).

Tüketici uyuşmazlıkları (6502 m.73/A)

Tüketici mahkemesinde görülecek uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; kural 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.73/A ile 2020’de getirildi. Dikkat edilecek nokta şudur: şart mahkemeye bağlıdır, tüketici sıfatına değil. Uyuşmazlık tüketici hakem heyetinin görev alanındaysa arabulucuya değil, heyete başvurulur.

Maddenin saydığı istisnalar şunlardır: tüketici hakem heyetinin görevi kapsamındaki uyuşmazlıklar; hakem heyeti kararlarına yapılan itirazlar; tüketici örgütleri, ilgili kamu kurumları ve Bakanlıkça açılan davalar; üretimin veya satışın durdurulması ile malın toplatılması davaları; bir de tüketici işlemi niteliğinde olup taşınmazın aynından doğan uyuşmazlıklar. Süre üç hafta, uzatma en fazla bir haftadır.

6502 sayılı Kanun bu sayfanın kaynak listesinde bağlantısıyla yer almaz. Sebebi bir ihmal değil: bu sayfalar yalnız adresi tek tek doğrulanmış mevzuata bağlantı verir. Doğrulanmamış bir adres 404 verse bile sayfayı “kaynaklı” gösterir ve bu, kaynak vermemekten kötüdür. Kanun bu yüzden adıyla ve madde numarasıyla anılıyor.

Aile hukuku ve elverişlilik sınırı

Aile hukuku uyuşmazlıklarında arabuluculuk dava şartı değildir. Bunun sebebi bir tercih değil, kanunun kapı ölçüsüdür: 6325 sayılı Kanun m.1/2, kanunun yalnız tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanacağını söyler.

Boşanmanın kendisi, velayet ve soybağı gibi konularda hâkim kararı zorunludur ve taraflar sonuç üzerinde serbestçe tasarruf edemez; bu talepler arabuluculukla çözülemez. Buna karşılık mal rejiminin tasfiyesinden doğan katkı ve katılma alacağı gibi malvarlığına ilişkin talepler tarafların tasarruf alanındadır ve ihtiyari arabuluculuğa konu olabilir — ama yine zorunlu değildir.

Aynı fıkranın ikinci cümlesi kesin bir yasak koyar: aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir. Bu, süreç isteğe bağlı olsa bile aşılamayan bir sınırdır.

İhtiyari arabuluculuk ve elverişsiz uyuşmazlıklar

Anahtarın hiçbir dava şartı dalına düşmeyen uyuşmazlıklarında arabuluculuk yolu kapalı değildir, yalnız zorunlu değildir. Taraflar dava açılmadan önce ya da dava görülürken arabulucuya başvurma konusunda anlaşabilir; mahkeme de tarafları bilgilendirip arabuluculuğa teşvik edebilir (6325 m.13).

İhtiyari süreçte tarafların elde ettiği sonuç zayıf değildir: taraflar, avukatları ve arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır (6325 m.18). Yani anlaşma, doğrudan icraya konulabilir bir belgeye dönüşür.

Elverişsiz uyuşmazlıklar ise ayrı bir gruptur ve orada arabuluculuk hiç işlemez: tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği konular, çekişmesiz yargı işleri (HMK m.382 — karşı taraf ve çekişme yoktur), idari yargı uyuşmazlıkları ve ceza yargılaması. Anahtarın 10b satırı bu gruba iner.

Süreler: üç hafta mı, altı hafta mı?

Sürenin başlangıcı en sık yanlış sayılan noktadır: süre büroya başvuru gününden değil, arabulucunun GÖREVLENDİRİLDİĞİ günden işlemeye başlar. Büro başvuruyu aldıktan sonra komisyon listesinden arabulucu belirler; iki tarih arasında birkaç gün olabilir ve bu günler süreye dâhil değildir.

Zorunlu süreç bir hak kaybına yol açmaz: arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (6325 m.18/A). Bu, dava şartının bir yan etkisi değil, kanunun bilinçli çözümüdür — aksi hâlde zorunlu tutulan aşamanın kendisi hakkı yerdi.

Son tutanak, kesin süre ve usulden ret

Dava şartının yerine getirildiğini ispatlayan tek belge son tutanaktır. Davacı, anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını ya da arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır. Bu noktada iki ayrı sonuç doğar ve ikisi karıştırılır:

Usulden ret esasa ilişkin bir karar değildir; dava yeniden açılabilir. Ama bedelsiz değildir: reddedilen davada yargılama gideri ve karşı vekâlet ücreti doğar, geçen süre boyunca alacak muaccel kalır ve arabuluculuk aşaması yeniden işletilmek zorundadır. Dava şartlarının genel çerçevesi HMK m.114-115’te düzenlenmiştir; m.114/2 “diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır” diyerek bu özel rejimlere yol açar.

Bir yaptırım daha vardır ve doğrudan cebinizden çıkar: geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf, açılacak davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekâlet ücretine hükmedilmez. Her iki taraf da katılmamışsa yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır (6325 m.18/A · 7036 m.3).

Kapsam dışı kalan hâller

Anahtarın sonuç satırlarına girmeyen ama sık sorulan hâller aşağıda toplandı. Ortak noktaları şudur: hiçbiri “dava şartı yok” demek değil, ortada dava şartının uygulanacağı bir dava yok demektir.

Geçici hukuki korumalarda bir uyarı gerekir: ihtiyati haciz kararı uygulandıktan sonra alacaklının süresi içinde dava açması ya da takip başlatması gerekir (İİK m.264). Bu kısa sürenin, dava şartı arabuluculuğun üç ya da altı haftalık süresiyle nasıl bağdaştırılacağı uygulamada tartışmalıdır. Bu sayfa o tartışmada taraf tutmaz; ihtiyati haciz almış bir alacaklının bu adımı avukatıyla planlaması gerekir.