Hukukta yapay zekâ: ne işe yarar, nerede yanılır,
çıktısı nasıl denetlenir

Otuz sayfalık bir bilirkişi raporunun ya da kırk maddelik bir sözleşmenin ne hakkında olduğunu dakikalar yerine saniyeler içinde söyler. Bir yığında hangi evrağın okunmaya değer olduğunu ayırt etmek için en ucuz araçtır.

Asıl kazanç okumayı bitirmek değil, SIRAYI kurmaktır: elli evraklık bir dosyada hangi beşinin bugün okunacağını belirlemek, o beşini okumaktan daha çok zaman kazandırır.

Özet, metinde en çok yer kaplayan şeyi en önemli sayma eğilimindedir. Bir sözleşmede tek cümlelik bir sorumluluk sınırı ya da yetki şartı, on sayfalık teknik ekin altında kaybolur — oysa uyuşmazlıkta ilk açılacak cümle odur.

İkinci ve daha sinsi arıza OLUMSUZLAMANIN DÜŞMESİDİR. Özet dili kısaltırken kipleri sadeleştirir; "yüklenici gecikmeden doğan dolaylı zararlardan sorumlu değildir" cümlesi, iki kısaltma sonrasında "yüklenici gecikmeden sorumludur" hâline gelebilir. İkisi de akıcı Türkçedir ve okuyan kişi metne dönmedikçe farkı göremez.

Tipik hata: özet "yüklenici gecikmeden sorumludur" der; sözleşmenin 12.3 maddesi ise dolaylı zararları açıkça kapsam dışında bırakmıştır.

Özeti doğrulamanın yolu özeti okumak değildir — özet zaten ikna edicidir. Sabit bir başlık listesi üzerinden geçin: süre, fesih, sorumluluk sınırı, cezai şart, gizlilik, devir, uygulanacak hukuk, yetki. Her başlık için özette karşılık yoksa metne dönün.

Olumsuz cümleleri asla özetten okumayın. "Sorumlu değildir", "hariçtir", "istisna teşkil eder" kalıplarını kaynak belgede aratıp yerinde okuyun.

Bir evrağı aranabilir veriye çevirir: tarafların adı ve sıfatı, imza ve yürürlük tarihi, bedel, süre, fesih ihbar süresi, uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme. Yüz evraklık bir dosyada bu, "hangi sözleşme bu ay sona eriyor" sorusunun cevaplanabilir hâle gelmesi demektir.

En sık görülen hata ROL KARIŞMASIDIR. "Kiraya veren" ile "kiracı", "alıcı" ile "satıcı", "vekil" ile "müvekkil" ters çıkabilir — özellikle metin tarafları ilk sayfadan sonra kısaltmayla anıyorsa ("bundan böyle ŞİRKET olarak anılacaktır").

Tarihlerde iki çift birbirine karışır: imza tarihi ile yürürlük tarihi, düzenleme tarihi ile tebliğ tarihi. Aradaki fark bir usul süresini başlatan tarih olduğunda, bir gün kayma dosyanın kendisidir.

Üçüncüsü kapsam hatasıdır: sözleşmeyi değiştiren bir ek protokol ya da zeyilname varsa çıkarım çoğu zaman ASIL metni okur ve yürürlükten kalkmış bir bedeli doğru alan olarak döndürür.

Tipik hata: iki şirketin de unvanı "… Sanayi ve Ticaret A.Ş." ile bittiği için alıcı ile satıcı yer değiştirir; çıkarım kusursuz biçimlidir ve ters okunur.

Her alanın yanında SAYFA ya da MADDE atfı isteyin. Atıfsız bir alan doğrulanamaz; doğrulanamayan alan veri değil, tahmindir.

Doğrulamayı rastgele değil riske göre seçin: tarafların rolü ve süreyi başlatan tarih her hâlde elle açılır. Ek/zeyilname varsa çıkarımı ek üzerinden tekrarlayın ve iki sonucu yan yana koyun.

Karşı taraftan dönen sürümde neyin değiştiğini bulur. Elle yapıldığında bu iş, kırk maddelik bir metinde saatler alır ve dikkat en çok da sona doğru dağılır — makine bu tarafta gerçekten üstündür.

MADDE NUMARASI KAYMASI karşılaştırmayı kökünden bozar. Araya bir madde eklendiğinde 12. madde 13 olur ve araç "12 silindi, 13 eklendi" der; gerçek değişiklik bu gürültünün içinde kaybolur.

Tersi daha tehlikelidir: "makul süre içinde" ifadesinin "otuz gün içinde" olması, fark listesinde küçük bir kelime değişikliği gibi görünür. Hukuken bambaşkadır ve listeyi tarayan göz orada durmaz.

Biçim değişiklikleri (başlık düzeni, numaralandırma, yazı tipi kaynaklı satır kırılmaları) yüzlerce sahte fark üretir. Sahte farkla dolu bir liste okunmaz, kapatılır — ve gerçek fark da onunla birlikte kapanır.

Tipik hata: 3. maddeye bir fıkra eklendiği için sonraki otuz madde birer kayar; araç altmış fark bildirir, gerçek fark ikidir.

Fark listesini madde numarasına göre değil HÜKME göre okuyun. Süre, tutar, sorumluluk, fesih, gizlilik, yetki ve tanım maddelerini, liste "değişmedi" dese bile iki sürümde yan yana açın.

Numaralar kaymışsa karşılaştırmayı madde BAŞLIĞI üzerinden yeniden yaptırın. Ve şunu unutmayın: TBK m.19 uyarınca sözleşmenin yorumunda esas olan tarafların gerçek ve ortak iradesidir, kullanılan sözcükler değil — kelime düzeyinde bir fark listesi o iradeyi göstermez, yalnız izini verir.

Boş sayfayı ortadan kaldırır. Tanımlar, süre, fesih, gizlilik, mücbir sebep, devir, uygulanacak hukuk ve yetki gibi her sözleşmede tekrarlanan iskeleti dakikalar içinde kurar; avukat zamanını iskelede değil müzakere edilen maddelerde harcar.

BOŞLUK DOLDURMA, bu yeteneğin karakteristik arızasıdır. Model, kendisine söylenmemiş bir ticari şartı da makul görünen bir cümleyle yazar: bedel, ödeme vadesi, cezai şart oranı, sorumluluk tavanı — hiçbiri müzakere edilmemişken taslakta bir SAYI olarak durur ve bir sonraki okuyucu onu "kararlaştırılmış" sanır.

İkinci arıza İÇ TUTARSIZLIKTIR. 4. maddede "otuz gün", 11. maddede "iki hafta" yazar; ikisi de akıcıdır, ikisi de yerinde durur ve çelişki ancak uyuşmazlıkta fark edilir.

Üçüncüsü emredici hükümdür: tüketici, kira ya da iş ilişkisinde geçersiz sayılacak bir şart, dil olarak kusursuz yazılabilir. Modelin ürettiği metnin akıcılığı, hukuka uygunluğunun ölçüsü değildir.

Tipik hata: müzakerede hiç konuşulmamış olmasına rağmen taslakta "sözleşme bedelinin %10'u oranında cezai şart" maddesi durur ve ilk okuyan onu kararlaştırılmış sanır.

Taslağı okumadan ÖNCE müzakere edilmiş şartların listesini yazın. Taslakta o listede olmayan her sayı ve her süre "uydurulmuş" varsayılır: ya silinir ya müvekkile sorulur.

Sayısal değerleri bir tabloya çıkarıp karşılıklı tarayın — göz, metnin içinde çelişen iki süreyi yakalamaz, tabloda yakalar.

Emredici hükümle çatışma ihtimali olan maddeleri kanun metninden kontrol edin. İmzaya giden metnin sorumluluğu her hâlde avukatındır (Avukatlık Kanunu m.34).

Verilen olay örgüsünü ve talebi dilekçe biçimine döker: taraflar, konu, açıklamalar, hukuki sebepler, deliller, sonuç ve istem. Biçim ve sıra konusunda hızlı ve tutarlıdır; anlatının dağınık olduğu yerde de düzen kurar.

En pahalı hata ATIF UYDURMADIR. Var olmayan bir madde numarası, var olmayan bir daire ile esas-karar numarası ya da yürürlükten kalkmış bir kanunun maddesi, doğru bir cümlenin tam ortasında ve tam doğru biçimde durur. Biçim, doğruluk sinyali taşımaz.

İkinci hata USULİ EKSİKLİKTİR. HMK m.119 dava dilekçesinde bulunması gereken hususları sayar ve bunların bir kısmının eksikliği hâlinde hâkim bir haftalık kesin süre verir; eksiklik giderilmezse dava açılmamış sayılır. Akıcı bir dilekçe, eksik bir dilekçe olabilir.

Üçüncüsü süre, görev ve yetkidir. Model bunları "genel bilgiden" yazar; oysa somut dosyanın süresi tebligat evrakından, görev ve yetki ise somut talebin niteliğinden okunur.

Tipik hata: cümle "Yargıtay 11. HD, 2019/1234 E., 2020/5678 K." biçiminde kusursuzdur; o numaralarda böyle bir karar yoktur ve karşı taraf bunu ilk dilekçesinde söyler.

Her atfı ASIL METİNDEN açın: madde numarasını, fıkrasını ve yürürlüğünü resmî kaynaktan görün. Bir kararı ancak metnini okuduysanız kullanın — özetin uyması, kararın olayınıza uyduğu anlamına gelmez.

Dilekçeyi HMK m.119'daki liste üzerinden madde madde işaretleyin; eksik kalan her kalem, kesin süreye ve gecikmeye açık kapı bırakır.

Süreyi taslaktan değil tebligat evrakından hesaplayın. HMK m.29 tarafları dürüstlük kuralına uymakla ve vakıalara ilişkin açıklamalarını gerçeğe uygun yapmakla yükümlü kılar; doğrulanmamış bir atıf, hangi araçla üretilmiş olursa olsun bu yükümlülüğün içindedir.

Kavramın adını bilmeyene arama terimini verir. "Kiracı depozitoyu geri alamıyorsa ne yapar" gibi bir soruyu ilgili kurumlara bağlaması, klasik anahtar kelime aramasının yapamadığı şeydir ve araştırmanın başlangıç maliyetini düşürür.

İki ayrı arıza var ve sürekli karıştırılıyor. Birincisi HALÜSİNASYON: model metni ezberinden üretiyorsa var olmayan bir madde ya da karar yazabilir.

İkincisi, model gerçek bir kaynağa bağlı olduğunda bile geçerlidir ve daha az konuşulur: YÜRÜRLÜK. Değişmiş bir fıkranın eski hâli, mülga bir kanunun maddesi ya da kanun yolu değişikliğinden önceki bir içtihat, doğru metin olarak döner. Kaynak gerçektir, cevap yanlıştır.

Üçüncüsü kapsamdır: bir kararın özeti sizin olayınıza uysa bile kararın kendi olay örgüsü uymayabilir. Özet üzerinden kurulan benzerlik, hukuki benzerlik değildir.

Tipik hata: madde metni birebir doğru alıntılanır, ama alıntılanan hâl 2022'de değişmiştir; yürürlükteki fıkra başka bir süre öngörür.

Hiçbir atfı taşımayın. Her birini resmî kaynaktan açın — kanun metnini mevzuat.gov.tr üzerinden, kararı ise esas-karar numarasıyla karar metninden — ve madde numarasını VE yürürlük tarihini gözünüzle görün.

Modelin verdiği bağlantı da uydurulmuş olabilir. Bağlantının açıldığını ve iddia edilen metni getirdiğini görmeden atıf kullanılmaz.

Bulduğunuz kararı kullanmadan önce olay örgüsünü okuyun; benzerlik özet düzeyinde değil, vakıa düzeyinde aranır.

Sözleşmede önceden tanımlanmış kalıpları arar: sınırsız veya asimetrik sorumluluk, tek taraflı fesih hakkı, otomatik uzama, yabancı hukuk ve tahkim şartı, rekabet yasağı, ölçüsüz cezai şart, devir kısıtı. İnceleme sırasını kurmak için hızlı ve ucuz bir ilk geçiştir.

RİSK TARAFLIDIR. Model hangi tarafta olduğunuzu bilmiyorsa "risk" diye işaretlediği madde pekâlâ sizin lehinize olabilir. Aynı fesih maddesi bir tarafa risk, diğerine kaldıraçtır.

İkinci ve en tehlikeli arıza EKSİK İŞARETLEMENİN SESSİZLİĞİDİR. Kalıp listesinde olmayan bir risk hiç görünmez ve boş bir liste, okuyan kişide "risk yok" izlenimi bırakır. Oysa doğru okuma "bilinen kalıplardan hiçbiri bulunamadı"dır.

Üçüncüsü bağlam körlüğüdür: bir sorumluluk sınırı tek başına makul görünür, sigorta ve tazminat maddeleriyle birlikte okunduğunda değildir. Madde madde bakan bir araç, maddeler arası ilişkiyi göremez.

Tipik hata: araç hiçbir risk bulamaz çünkü sözleşmede sorumluluk maddesi HİÇ YOKTUR — asıl risk de tam olarak budur ve listede görünmez.

Önce TARAFI söyleyin. Taraf belirtilmeden üretilen bir risk listesi, kimin riski olduğu belirsiz bir listedir.

Listeyi ters okuyun: bulunan riskleri okumak kolaydır, bulunmayanı fark etmek zordur. Kendi kontrol listenizle (bkz. sözleşme kontrol listesi) baştan sona geçin ve aracın hiç değinmediği başlıkları ayrıca arayın.

Her işaretin madde atfını açın; işaretin kendisi bir sonuç değil, okunacak bir adrestir.

Yabancı dildeki bir sözleşmeyi, yazışmayı ya da kararı hızlıca okunabilir hâle getirir. Sınır ötesi bir dosyada hangi belgenin resmî çeviriye gönderileceğine karar vermek için yeterlidir ve bu, en pahalı adımı doğru hedefe yöneltir.

Hukuki terim çevrilmez, KARŞILANIR — ve tam karşılığı çoğu zaman yoktur. "Consideration", "trust", "indemnity", "best efforts" gibi kavramların Türk hukukunda birebir karşılığı bulunmadığı için çeviri, olmayan bir kurumu varmış gibi gösterir. En yakın Türkçe kelime, hukuken en yakın kurum değildir.

Sayı, tarih ve para birimi biçimleri sessizce değişebilir: 1,000.00 ile 1.000,00 aynı görünüşte iki farklı sayıdır ve gün/ay sıralaması iki farklı tarihtir.

Uzun metinlerde TUTARLILIK kayar: aynı terim iki farklı Türkçe karşılıkla çıkar ve okuyan kişi iki ayrı kavram olduğunu sanır.

Tipik hata: "best efforts" ifadesi "azami gayret" diye çevrilir ve Türk hukukunda bir sonuç taahhüdü gibi okunur; kaynak hukukta karşılığı bir davranış yükümlülüğüdür.

Çeviriyi delil ya da imza metni olarak kullanmayın. Sözleşmede hangi dilin esas alındığı ayrıca yazılır ve bağlayıcı metin odur; resmî bir işlem için yeminli tercüman veya noter onayı gerekiyorsa makine çevirisi onun yerine geçmez.

Terim sözlüğünü baştan sabitleyin ve metin boyunca aynı karşılığın kullanıldığını denetleyin.

Rakamları, tarihleri ve tarafların unvanlarını kaynak metinden tek tek doğrulayın; bunlar çevirinin en ucuz ve en çok kazandıran denetim noktasıdır.

Yüzlerce sayfalık bir yığını kullanılabilir bir dosyaya çevirir: sözleşme, fatura, tebligat, bilirkişi raporu, vekâletname, yazışma. Bu sayfadaki en düşük riskli yetenektir, çünkü çıktı hukuk hakkında hiçbir iddia taşımaz — yalnız yeniden düzenler.

Melez ve ekli belgelerde şaşar: eki fatura olan bir sözleşme, ya da taranmış tek bir PDF içindeki on ayrı evrak. Sınır belirsizse etiket de belirsizdir.

Tarama kalitesi düşükse (metin katmanı olmayan, eğri taranmış ya da el yazılı evrak) sınıflandırma metne değil gürültüye dayanır ve tutarsız çıkar.

En sinsi hata GİZLİLİK SINIFLANDIRMASINDADIR. Etiket, evrağı kimin göreceğini belirliyorsa yanlış etiket teknik bir hata değil, bir İFŞADIR — ve ifşa, hata bulunana kadar sessizdir.

Tipik hata: taranmış bir dosyada arka arkaya gelen üç ayrı evrak tek belge sayılır; ilkinin türü üçüne birden verilir.

Tür etiketi için örneklem denetimi yeterlidir: rastgele bir onda birini elle doğrulayın, hata oranı kabul edilebilir düzeydeyse devam edin.

Erişim belirleyen etiket için örneklem YETMEZ. Kapıyı sınıflandırmaya değil açık bir erişim kuralına bağlayın; yeni gelen evrağın varsayılanı en dar olsun ve genişletme insan kararıyla yapılsın. Bu, veri odası tasarımının temel ilkesidir.

"Bu dosyada fesih ihbar süresi kaç gün?" gibi bir soruyu, yüklenmiş evrak kümesi içinde arar ve alıntıyla cevaplar. Doğru kurulduğunda cevabın kaynağı gösterilebilir olduğu için, bu sayfadaki yeteneklerin en denetlenebilir olanıdır.

Cevap yalnız ARANAN küme kadar doğrudur ve o küme genellikle görünmez: yüklenmemiş, taranamamış (metin katmanı çıkmamış) ya da erişim izniniz olmayan bir evrak cevaba hiç girmez. Yani "yok" cevabı çoğu zaman "bu kümede bulunamadı" demektir ve ikisi aynı şey değildir.

Birden çok belge çelişiyorsa model çoğu zaman birini seçer ve çelişkiyi söylemez. Asıl sözleşme ile ek protokol farklı süre öngörüyorsa cevap tek bir sayı verir.

Alıntı gerçek olsa bile yorum ekli olabilir: cümlenin altındaki değerlendirme, alıntının söylemediği bir sonuca gidebilir.

Tipik hata: aranan kümeye taranamamış bir ek protokol hiç girmemiştir; cevap "otuz gün" der, yürürlükteki süre on beş gündür.

Her cevapta ALINTI ve KAYNAK BELGE isteyin; alıntıyı belgede açıp yerinde okuyun. Alıntısız cevap, kaynağı olmayan cümledir.

"Bulunamadı" cevabını, aranan belge kümesinin listesiyle birlikte okuyun. Küme gösterilmiyorsa cevap yorumlanamaz.

Çelişki ihtimali olan sorularda (birden çok sürüm, ek protokol, farklı tarihli yazışmalar) soruyu belge belge tekrarlayın ve cevapları yan yana koyun.