Çıplak ücret, giydirilmiş ücret
4857 sayılı İş Kanunu m.32/1 ücreti tanımlar: “Genel anlamda ücret, bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır.” Bordroda “brüt ücret” satırında yazan rakam kural olarak budur ve uygulamada çıplak ücret, kök ücret ya da temel ücret diye anılır.
Tazminat hesabında ise kanun bu tanımı yeterli görmez. İki ayrı maddede, birbirinin neredeyse aynısı olan bir cümle kurulur:
Kıdem tazminatı
Kıdem tazminatına esas olacak ücretin hesabında, ücrete ilaveten işçiye sağlanmış olan para ve para ile ölçülmesi mümkün akdi ve kanundan doğan menfaatler de göz önünde tutulur.
İhbar tazminatı
Bu maddeye göre ödenecek tazminatların hesabında, m.32/1’de yazılan ücrete ek olarak işçiye sağlanmış para veya para ile ölçülmesi mümkün sözleşme ve Kanundan doğan menfaatler de göz önünde tutulur.
İki cümle de aynı kapıyı açar: para ile ölçülebilen, sözleşmeden veya kanundan doğan menfaatler ücrete eklenir. Uygulama bu eklenmiş hâle giydirilmiş ücret adını verdi; kanunda böyle bir terim yoktur. Terimin faydası da zararı da buradan gelir — kısa ve akılda kalıcıdır, ama hangi hesap için giydirildiğini söylemez.
Çünkü giydirme evrensel değildir. Fazla çalışma ücreti “normal çalışma ücretinin” saat başına düşen miktarı üzerinden hesaplanır (m.41) ve kanun tatil ücretlerinde daha da açıktır: m.50 uyarınca primler ve sosyal yardımlar, ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil ücretlerinin tespitinde hesaba katılmaz; m.57 yıllık izin ücreti için aynı hükme yollama yapar. Yani aynı yol yardımı, kıdem tazminatını büyütür ama fazla mesai saat ücretini büyütmez. Terimin varlık sebebi bu ayrımdır.
Katman katman: hangi kalem hangi hesapta
Aşağıdaki tablo, aracın kullandığı kalemlerin tamamını ve her birinin üç hesaptaki durumunu gösterir. Koşullu işareti bir kararsızlık değil, kanunun cevabı somut olaya bıraktığı yerdir: o satırda tartışmanın kendisi yazılıdır.
- ✓ Dâhil
- ~ Koşullu
- ✕ Hariç
| Kalem | Kıdem | İhbar | Fazla mesai | Ölçüt ve dayanak |
|---|---|---|---|---|
| Çıplak (kök) brüt ücret | ✓ dâhil | ✓ dâhil | ✓ dâhil | Üç hesabın da tabanı. İş karşılığında para olarak ödenen tutar. 4857 m.32/1 |
| Yol yardımı | ✓ Kıdem tazminatı: dâhil | ✓ İhbar tazminatı: dâhil | ✕ Fazla mesai: hariç | Nakit ödense de kart olarak yüklense de para ile ölçülebilir bir menfaattir. İşçiye yalnız işe geldiği günlerde sağlandığı için aylık karşılığı otuz gün üzerinden değil, fiilen çalışılan gün sayısı üzerinden bulunur. 1475 m.14 · 4857 m.17/son |
| Yemek yardımı | ✓ Kıdem tazminatı: dâhil | ✓ İhbar tazminatı: dâhil | ✕ Fazla mesai: hariç | Yemeğin işyerinde çıkarılması ile kart ya da nakit verilmesi arasında fark yoktur; ölçü paraya çevrilebilir olmasıdır. Yol yardımı gibi çalışılan günle sınırlıdır. 1475 m.14 · 4857 m.17/son |
| Yakacak yardımı | ✓ Kıdem tazminatı: dâhil | ✓ İhbar tazminatı: dâhil | ✕ Fazla mesai: hariç | Yılda bir kez verilmesi ödemeyi arızi yapmaz: her yıl tekrar ediyorsa süreklidir. Yıllık tutar aya bölünerek katmana yazılır. 1475 m.14 · 4857 m.17/son |
| Konut (lojman) tahsisi | ✓ Kıdem tazminatı: dâhil | ✓ İhbar tazminatı: dâhil | ✕ Fazla mesai: hariç | Parasal karşılığı, konutun emsal kira bedelidir. Vergi hukuku da aynı ölçüyü kullanır: GVK m.63, konut tedariki suretiyle sağlanan menfaati emsal kiraya göre değerler. 1475 m.14 · GVK m.63 (değerleme) |
| Giyim yardımı | ~ Kıdem tazminatı: koşullu | ~ İhbar tazminatı: koşullu | ✕ Fazla mesai: hariç | İşin niteliği gereği verilen, iş dışında kullanılamayan koruyucu kıyafet işverenin yükümlülüğüdür ve bir menfaat sayılmaz. Serbestçe kullanılabilen giysi ya da nakdî giyim yardımı ise tabana katılır. 1475 m.14 (menfaat ölçütü) |
| İkramiye | ✓ Kıdem tazminatı: dâhil | ✓ İhbar tazminatı: dâhil | ✕ Fazla mesai: hariç | Sözleşmede, toplu iş sözleşmesinde, işverenin tek taraflı taahhüdünde ya da işyeri uygulamasında yer alıyorsa süreklidir (TBK m.405). Yıllık toplam on ikiye bölünür. 1475 m.14 · TBK m.405 |
| Prim (satış / performans) | ~ Kıdem tazminatı: koşullu | ~ İhbar tazminatı: koşullu | ✕ Fazla mesai: hariç | Düzenli ödenen satış ya da performans primi tabana girer; tamamen takdirî, tek seferlik prim arızidir. 4857 m.50 primleri tatil ücretlerinin tespitinde açıkça hesap dışı bırakır. 1475 m.14 · 4857 m.50 (tatil ücreti yönünden) |
| Sosyal yardımlar | ~ Kıdem tazminatı: koşullu | ~ İhbar tazminatı: koşullu | ✕ Fazla mesai: hariç | Her ay ödenen çocuk, aile ve eğitim yardımı süreklidir ve tabana katılır. Evlenme, doğum, ölüm yardımı gibi olaya bağlı ve bir defaya mahsus ödemeler katılmaz. 1475 m.14 (süreklilik ölçütü) |
| Özel sağlık sigortası / BES | ~ Kıdem tazminatı: koşullu | ~ İhbar tazminatı: koşullu | ✕ Fazla mesai: hariç | İşverenin işçi adına ödediği özel sağlık sigortası primi ya da bireysel emeklilik katkı payı para ile ölçülebilir bir menfaattir; sözleşmesel dayanağı ve sürekliliği aranır, yoksa arızi kalır. 1475 m.14 (menfaat ölçütü) |
| Servis (işveren taşıması) | ~ Kıdem tazminatı: koşullu | ~ İhbar tazminatı: koşullu | ✕ Fazla mesai: hariç | İşveren aracıyla sağlanan ulaşımın emsal bedeli hesaba katılır. Ulaşımın işin yürütümü için zorunlu olduğu hâllerde bunun bir menfaat mi yoksa işletme masrafı mı olduğu tartışılır. 1475 m.14 · GVK m.63 (emsal bedel) |
Kıdem ve ihbar sütunları neden birbirinin aynısı?
Çünkü iki madde aynı cümleyi kurar. Kalem düzeyinde ikisi ayrışmaz — ayrışma tavandadır: kıdem tazminatında bir yıla düşen tutar, kıdem tazminatı tavanını aşamaz; ihbar tazminatında böyle bir üst sınır yoktur. Pratik sonucu şudur: ücreti tavanın üzerindeki bir işçide yeni bir katman eklemek kıdem tazminatını hiç değiştirmezken ihbar tazminatını her seferinde büyütür. Araçta tavan alanını doldurursanız kesit bu farkı ayrı bir satırda gösterir.
Giydirmeye hiç girmeyenler
Bu kalemler “işaretlenmemiş” değil, tabana hiç girmeyen kalemlerdir; araçta da katman olarak yer almazlar.
- Fazla çalışma ücreti Kendisi ayrı bir alacaktır; düzenli ödense bile tazminat tabanına eklenmez. 4857 m.41
- Hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücreti Bu ücretlerin kendisi tabana girmez; kanun bu ücretlerin hesabında da primleri ve sosyal yardımları dışarıda bırakır. 4857 m.50
- Yıllık izin ücreti Hesabında tatil ücreti kuralına yollama yapılır; çıplak ücret üzerinden ödenir. 4857 m.57
- Harcırah, yolluk, masraf iadesi İşçinin iş için yaptığı gerçek masrafın karşılığıdır; malvarlığında artış doğurmaz, menfaat değildir. Menfaat ölçütü
- Evlenme, doğum, ölüm yardımı Olaya bağlı ve bir defaya mahsustur; süreklilik ölçütünü karşılamaz. Süreklilik ölçütü
- Koruyucu iş kıyafeti ve iş güvenliği ekipmanı İşverenin kanundan doğan yükümlülüğüdür; işçiye sağlanan bir menfaat değildir. Menfaat ölçütü
Süreklilik ölçütü: arızi ödeme neden girmez
Kanun “şu ödeme girer, bu girmez” diye bir liste vermez; tek bir nitelik arar. Menfaatin akdi veya kanundan doğması gerekir — yani bir dayanağı olmalıdır — ve uygulamada buna ikinci bir ölçüt eklenir: süreklilik. Bir defaya mahsus, olağandışı, tamamen işverenin o günkü takdirine bağlı bir ödeme tabana katılmaz.
Dayanak dört yerden gelebilir ve dördü de aynı sonucu doğurur. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.405, ikramiye bakımından bunu açıkça yazar: işçinin ikramiye isteme hakkı, ancak hizmet sözleşmesinde, toplu iş sözleşmesinde ya da işverenin tek taraflı taahhüdünde belirtilmişse doğar. Dördüncü kaynak işyeri uygulamasıdır: hiçbir yerde yazmayan bir ödeme, yıllar boyu tekrarlanarak bağlayıcı hâle gelebilir.
Sürekli — tabana girer
- Her ay bordroda yer alan yol ve yemek yardımı
- Sözleşmede yazılı, yılda iki kez ödenen ikramiye
- Her kış tekrarlanan yakacak yardımı
- Düzenli ödenen satış primi
- Yıllardır kesintisiz verilen, yazılı olmayan aylık yardım
Arızi — tabana girmez
- Bir projenin bitiminde bir kez verilen teşvik ödemesi
- Evlenme, doğum ve ölüm yardımı
- Şirketin rekor yılında dağıttığı olağandışı ikramiye
- Belgeye dayalı masraf iadesi ve yolluk
- Fazla çalışma karşılığı ödenen ücret
Kaç ay tekrarlanırsa sürekli sayılır? Kanunda bir sayı yoktur ve bu sayfa da bir sayı vermez. Değerlendirme ödemenin dayanağına, tekrar biçimine ve işyerindeki genel uygulamaya göre yapılır. Buraya “altı ay” ya da “üç kez” gibi bir eşik yazmak okuyucuyu rahatlatır, sonra da dilekçesine geçer — kaynağı olmayan bir sayının en pahalı hâli budur.
Ayni yardımın parasal karşılığı
Kanun “para ile ölçülmesi mümkün menfaat” der; yani menfaatin para olarak ödenmiş olması gerekmez. Servis, lojman, işyerinde çıkan yemek, kömür — hepsi ölçülebilir. Sorun ölçünün nereden alınacağıdır ve cevabı ikilidir: gerçek bedel biliniyorsa o, bilinmiyorsa emsal bedel.
Vergi hukuku aynı işi yaparken ölçüyü açıkça yazar. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m.61 ücretin ayınları ve para ile temsil edilebilen menfaatleri de kapsadığını söyler; m.63 ise değerlemeyi tarif eder: hizmet erbabına verilen ayınlar verildiği gün ve yerdeki ortalama perakende fiyatlarına göre, konut tedariki ve sair suretle sağlanan menfaatler ise konutun emsal kirasına veya menfaatin emsal bedeline göre değerlenir. Tazminat hesabında da işleyen mantık budur: lojman için emsal kira, servis için emsal ulaşım bedeli, yakacak için o yılki gerçek bedel.
Dönem dönüştürme: aylık karşılık nasıl bulunur
| Veriliş biçimi | Aylık karşılık | Neden |
|---|---|---|
| Günlük (yol, yemek) | Günlük tutar × fiilen çalışılan gün | Yardım yalnız işe gelinen günlerde sağlanır; otuz günle çarpmak çalışılmayan günü de ücretlendirir. |
| Aylık (prim, sosyal yardım, sigorta primi) | Doğrudan aylık tutar | Zaten aylık dönemde ödenir; dönüştürme gerekmez. |
| Yıllık (ikramiye, yakacak, giyim) | Yıllık toplam ÷ 12 | Yılda bir ya da iki kez verilmesi ödemeyi arızi yapmaz; yıllık yükün aya düşen payı alınır. |
Çalışılan gün sayısı tartışmalıdır. Yaygın uygulama, hafta tatili çalışma günü olmadığı için ayda 26 günü esas alır; işçinin fiilen çalıştığı gün sayısının daha yüksek ya da düşük olduğu işyerlerinde bu değişir ve otuz günü savunan görüş de vardır. Araç bu sayıyı sabitlemez, size sorar — ve girdiğiniz sayıyı sonuç dökümünde tekrar yazar, çünkü aynı bordro 26 ile 30 arasında binlerce liralık fark üretir.
Tartışmalı kalemler
Matriste koşullu işaretini taşıyan satırların ayrıntısı burada. Bu kalemlerde tek bir doğru cevap yazmak mümkün değildir; yazılabilecek tek dürüst şey tartışmanın kendisidir.
Prim: düzenlilik nerede başlar
Her ay hedefe göre değişen bir satış primi ödeniyorsa, tutar değişse de ödemenin kendisi süreklidir ve tabana katılır. Tartışma, tutarın hangi dönem üzerinden ortalanacağında ve tamamen takdirî primlerin durumundadır.
Bir görüş, ödemenin dayanağına bakar: sözleşmede ya da işyeri uygulamasında yer alıyorsa tutar dalgalansa bile tabana girer. Karşı görüş, ödemenin öngörülebilir olmamasını arızilik sayar. 4857 m.50 en azından tatil ücretleri bakımından primleri açıkça hesap dışı bıraktığı için, bu tartışma yalnızca kıdem ve ihbar tabanı için anlamlıdır.
Servis ve zorunlu ulaşım: menfaat mi, işletme masrafı mı
İşveren servisi işçiye ölçülebilir bir menfaat sağlar; nakit yol yardımıyla aynı sonucu doğurur ve ikisinin farklı değerlendirilmesi eşitsizlik yaratır.
Karşı görüş, işyerinin ulaşımı olmayan bir bölgede kurulduğu ve taşımanın işin yürütümü için zorunlu olduğu hâllerde bunun işletme masrafı olduğunu söyler. Ayrım pratikte şuna iner: işçi o ulaşımı kendisi satın almak zorunda kalır mıydı? Cevap evetse menfaat, hayırsa masraf.
Özel sağlık sigortası ve bireysel emeklilik katkı payı
İşverenin işçi adına ödediği prim, işçinin cebinden çıkmayan bir gideri karşılar; para ile ölçülebilir bir menfaattir ve sözleşmeye dayanıyorsa tabana katılması savunulur.
Tartışma, menfaatin işçiye doğrudan intikal edip etmediğinde toplanır: poliçe işveren adına yapılmışsa ve işçinin talep edebileceği bir hak doğmuyorsa menfaat sayılmayacağı ileri sürülür. SGK tarafındaki durum ayrıdır ve bu soruyu cevaplamaz: 5510 m.80 bu primleri kanunda yazılı ölçüde prime esas kazanç dışında bırakır, ama bu bir tazminat hesabı kuralı değildir.
Giyim: koruyucu kıyafet ile giyim yardımı
İşin niteliği gereği verilen ve iş dışında kullanılamayan kıyafet (baret, iş tulumu, koruyucu ayakkabı) işverenin yükümlülüğüdür; işçiye sağlanan bir menfaat değildir ve tabana girmez.
Buna karşılık nakden ödenen giyim yardımı ya da işçinin serbestçe kullanabildiği takım elbise, gömlek gibi kalemler menfaattir. Sınırı çizen şey markanın ya da tutarın büyüklüğü değil, kıyafetin iş dışında kullanılabilir olup olmadığıdır.
Prime esas kazanç ve vergi matrahı ile karıştırılmaz
Bir bordroda üç ayrı “toplam” vardır ve üçü de farklı sorulara cevap verir. Bunları birbirinin yerine kullanmak, bu alandaki en pahalı hatalardan biridir: bir ödemenin SGK matrahına girmemesi, kıdem tazminatına esas ücrete de girmeyeceği anlamına gelmez.
| Hesap | Neyi cevaplar | Kendine özgü kuralı | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Giydirilmiş brüt ücret | Kıdem ve ihbar tazminatı hangi tutardan hesaplanır? | Süreklilik arz eden, para ile ölçülebilen tüm menfaatler eklenir. Kıdemde tavan uygulanır, ihbarda uygulanmaz. | 1475 m.14 · 4857 m.17/son |
| Prime esas kazanç | SGK primi hangi tutardan kesilir? | Ayni yardımlar; ölüm, doğum ve evlenme yardımları; görev yollukları; kıdem ve ihbar tazminatları ile Kurumca belirlenen ölçüdeki yemek, çocuk ve aile zamları kazanca dâhil edilmez. Alt ve üst sınır vardır. | 5510 m.80 |
| Gelir vergisi matrahı | Stopaj hangi tutardan hesaplanır? | Ücret ayınları ve para ile temsil edilebilen menfaatleri de kapsar; ayni menfaatler emsal bedel ya da ortalama perakende fiyatla değerlenir. Kıdem tazminatının kanunda yazılı sınırı aşmayan kısmı istisnadır. | GVK m.61 · m.63 · m.25 |
Somut örnek: ayni yemek yardımı. SGK tarafında ayni yardım olarak prime esas kazanca girmez; kıdem tazminatı tarafında ise süreklilik varsa tabana girer. İki cevabın birbirini yalanlamamasının sebebi, iki sorunun aynı soru olmamasıdır: biri sigorta priminin matrahını, diğeri tazminatın hesap tabanını arar.
Örnek kesit: bir bordronun giydirilmesi
Aşağıdaki rakamlar örnektir ve hiçbir resmî değeri temsil etmez; aracın açılıştaki değerleriyle aynıdır, böylece ekrandaki sonucu adım adım doğrulayabilirsiniz. İşçinin çıplak brüt aylık ücreti 60.000 TL, ayda 26 gün çalışıyor.
| Katman | Veriliş | Hesap | Aylık · TL |
|---|---|---|---|
| Çıplak brüt ücret | aylık | — | 60.000,00 |
| Yol yardımı | 200 TL/gün | 200 × 26 | 5.200,00 |
| Yemek yardımı | 150 TL/gün | 150 × 26 | 3.900,00 |
| İkramiye (yılda 2 maaş) | 120.000 TL/yıl | 120.000 ÷ 12 | 10.000,00 |
| Yakacak yardımı | 12.000 TL/yıl | 12.000 ÷ 12 | 1.000,00 |
| Giydirilmiş brüt aylık ücret | 80.100,00 | ||
Aynı bordro üç hesapta üç farklı taban verir:
Kıdem tazminatı
80.100,00 TL
30 günlük esas ücret. Tavan girilirse bu tutar tavana kırpılır.
1475 m.14
İhbar tazminatı
18.690,00 TL
Haftalık esas ücret: 80.100 ÷ 30 × 7. Tavan yoktur.
4857 m.17/son
Fazla mesai
400,00 TL
Zamlı saat ücreti: (60.000 ÷ 225) × 1,5. Taban çıplak ücrettir.
4857 m.41
Aradaki fark hem büyük hem de tek yönlüdür: giydirme, çıplak ücreti bu örnekte %33,5 büyütüyor. Fazla mesai saat ücreti giydirilmiş ücretten hesaplansaydı zamlı saat 400,00 TL yerine 534,00 TL çıkardı — saat başına 134,00 TL fark. Yıllık iki yüz saatlik bir fazla çalışma iddiasında bu, tek başına 26.800,00 TL’lik bir sapmadır ve sebebi tek bir kelimedir: hangi ücret.
Saat ücretinin 225’e bölünerek bulunması bir kanun hükmü değil, yerleşik bir uygulama kabulüdür: aylık ücret otuz günün karşılığı sayılır ve günlük çalışma süresi 7,5 saat kabul edilir (30 × 7,5 = 225). Ayrıntısı ve fazla çalışmanın kendi sınırları için fazla mesai ücreti hesaplama sayfasına bakın; tazminat tarafını rakamla görmek için kıdem ve ihbar tazminatı hesaplayıcısı buradaki giydirilmiş ücreti doğrudan girdi olarak alır.
Sık sorulan sorular
Giydirilmiş ücret ile çıplak ücret arasındaki fark nedir?
Kıdem tazminatı hangi ücret üzerinden hesaplanır?
İhbar tazminatı da giydirilmiş ücretten mi hesaplanır?
Fazla mesai giydirilmiş ücretten mi hesaplanır?
Yol ve yemek yardımı kıdem tazminatına dâhil mi?
Bir defaya mahsus ödenen prim veya ikramiye giydirmeye girer mi?
Ayni yardımların parasal karşılığı nasıl bulunur?
Giydirilmiş ücret ile SGK prime esas kazanç aynı şey mi?
Harcırah, yolluk ve masraf iadeleri giydirmeye girer mi?
Kaynaklar ve dayanak
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14 (yürürlükteki tek madde) — Kıdem tazminatına esas ücret: ücrete ilaveten para ile ölçülebilen akdi ve kanundan doğan menfaatler
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17, m.32, m.41, m.50 ve m.57 — İhbar tazminatının tabanı (m.17/son), ücret tanımı (m.32), fazla çalışma ücreti (m.41), tatil ücretine girmeyen kısımlar (m.50), yıllık izin ücreti (m.57)
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.405 — İkramiye: istem hakkının sözleşme, toplu iş sözleşmesi veya işverenin tek taraflı taahhüdüne bağlanması
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.80 — Prime esas kazanç ve istisnaları — giydirilmiş ücretten ayrı bir hesaptır
- 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m.25, m.61 ve m.63 — Ücretin ayın ve menfaatleri de kapsaması (m.61), ayni menfaatlerin emsal bedel ya da ortalama perakende fiyatla değerlenmesi (m.63), kıdem tazminatı istisnası (m.25)
Son güncelleme: 29 Ağustos 2026. Mevzuat değişebilir; kritik bir karar öncesi yürürlükteki metni kaynağından doğrulayın.
Bordro, sözleşme ve özlük evrakı aynı dosyada dursun
Korinsa iş hukuku dosyalarınızı tek yerde toplar: bordroyu ve iş sözleşmesini okur, ücret eklerini çıkarır, fesih bildirimi taslağını yazar ve dosyada kimin neyi gördüğünü kayıt altına alır.